ΒΟΥΛΗ Επί του ... Περιστυλίου

34 ΤΕΥΧΟΣ_ 012 Ε γκατεστημένοι στον ελλαδικόχώροήδηαπό την ελληνιστική εποχή (3ος αιώνας π.Χ.), οι Ρωμανιώτες αποτελούσαν τη συντριπτική πλειοψηφία του εβραϊκού στοιχείου στην περιοχή μέχρι την άφιξη των Σεφαραδιτών στα τέλη του 15ου αιώνα. Έχοντας υιοθετήσει την ελληνική γλώσσα, δημιούργησαν τη μοναδική ελληνο-εβραϊ- κήπαράδοση, αφομοιώνονταςστοιχείατου τοπικού λαϊκού πολιτισμού και συνδυάζοντάς τα γόνιμα με τα δικά τους ήθη και έθιμα. Διατήρησαν τη θρη- σκευτική τους ταυτότητα, όπως φαίνεται από τις συναγωγές που οικοδόμησαν και την επιβίωση της εβραϊκήςως λατρευτικής γλώσσας. Αδιαμφισβήτητο κέντρο του ρωμανιώτικου εβραϊ- σμού υπήρξαν τα Ιωάννινα. Μετά το 1611 η εβραϊκή συνοικίαμέσαστοΚάστρο, στηνπεριοχήπουβρίσκε- ται ακόμη και σήμερα η Παλιά Συναγωγή, μεγάλωσε σημαντικά. Η εβραϊκή κοινότητα γνώρισε μέρες ακμής στις αρχές του 19ου αιώνα, στα χρόνια του Αλή Πασά. Το εμπόριο άνθη- σε, η βιοτεχνία προωθήθηκε, ο εβραϊκός, όπως και ο υπόλοιπος πληθυσμός τηςπόλης, αυξήθηκε, ενώεπεκτάθηκεηκατοίκησηκαι εκτός των τειχών. Η έλευση του 20ού αιώνα σημα- δεύτηκε από την άνοδο του μορ- φωτικούεπιπέδου, μετασχολεία που ίδρυσεαπότο1904ηAlliance Israélite Universelle, αλλά και από ταπρώτακύματαμετανάστευσης στις Η.Π.Α. και την Παλαιστίνη. Η απελευθέρωση των Ιωαννίνων στις 21 Φεβρουαρίου 1913 κατά τους Βαλκανικούς Πολέμους και η ενσωμάτωση του μεγαλύτερου μέρους της Ηπείρου στο ελληνι- κό κράτος σήμανε για τους Γιαννιώτες Εβραίους τηναυξανόμενησυμμετοχήτουςστηνκοινωνικήκαι στην πολιτική ζωή της τοπικής κοινωνίας, και γενι- κότερατης χώρας, ενδυναμώνοντας τησυναίσθηση ελληνικότητας που ήδη τους διέκρινε, παράλληλα με τη συντήρηση της εβραϊκής τους ταυτότητας. Με την κατάληψη της Ελλάδας από τα στρατεύμα- τα του Άξονα τα Γιάννενα βρέθηκαν υπό ιταλική κατοχή. Η εβραϊκή κοινότητα της πόλης τότε αριθ- μούσε περί τα 1950 μέλη. Στις 20 Απριλίου 1943 εισέρχονται στην πόλη τα γερμανικά στρατεύματα, που εγκαθίστανται κανονικά τον Ιούλιο του 1943. Οι Γερμανοί πιέζουν εκβιαστικά, προσεγγίζοντας με ΦΩΤΟ: ΑΛΈΞΑΝΔΡΟΣ ΑΒΡΑΜΊΔΗΣ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΣ «Στὴ μικρή μας πόλη εἴχαμε κάπου τέσσερις χιλιάδες Ἑβραίους - περισσότερους, ὄχι λιγό- τερους. Εἶταν ὅλοι τους μαζεμένοι γύρω ἀπ’ τὴ Συναγωγή τους - τὸ Συναγώι, ποὺ τὸ λέγανε καὶ κεῖνοι καὶ μεῖς, μέσα στὸ παλιὸ Κάστρο τῆς πό- λης καὶ σὲ μερικοὺς δρόμους, ὁλόγυρά του. Οἱ χριστιανοί, ποὺ καθόντανε μέσα στὸ Κάστρο καὶ σ’ αὐτοὺς τοὺς ὁβραίικους δρόμους ὁλόγυρα, εἶχαν στὴν ὀξώπορτά τους ἕνα σταυρὸ ζωγραφι- σμένο μ’ ἀσβέστη. Εἶταν ὅμως λιγοστοί, πολὺ λι- γοστοί, τόσο πολύ, ποὺ σ’αὐτοὺς τοὺς δρόμους εἶτανε συνήθειο παλιὸ νὰ βγαίνει τὴν Παρασκευὴ τὸ βράδυ ἄνθρωπος τῆς Συναγωγῆς, μόλις ἔπε- φτε ὁ ἥλιος καὶ τελαλοῦσε δυνατά: - Ὥ...ω...ρα γιὰ Σαμπά!... Ὥ...ρ...ααα γιὰ Σαχρί!... Τελαλοῦσε πὼς ἔπεσε ὁ ἥλιος κι ἄρχισε Σάββατο καὶ κανένας τους νὰ μὴ πιάνει φωτιὰ μὲς στὰ σπί- τια τους ὡς τ’ ἄλλο τὸ βράδυ. Παναπεῖ δηλαδὴ πὼς εἶταν πέρα γιὰ πέρα ὁβραίικοι δρόμοι. Εἶταν ὁ δικός τους μαχαλᾶς - τὰ ὁβραίικα.» Δημήτρης Χατζῆς, «Σαμπεθάι Καμπιλής», απὸ τη συλλογὴ διηγημάτων Τὸ τέλος τῆς μικρῆς μας πόλης (1953), Το Ροδακιό, Αθήνα 2009. Εκδήλωση τιμής και μνήμης στην Εσθήρ Κοέν Η Εσθήρ Κοέν στο σπίτι της στα Ιωάννινα, 14 Μαρτίου 2014. Άποψη της Mεγάλης Ρούγας, της εβραϊκής συνοικίας των Ιωαννίνων.(Εβραϊκό Μουσείο Ελλάδος) Η «ώρα μηδέν» για την εβραϊκή κοινότητα των Ιωαννίνων, 25 Μαρτίου 1944. (Εβραϊκό Μουσείο Ελλάδος)